Święty Jakub Starszy, Apostoł

25 lipca przypada wspomnienie św. Jakuba Starszego zwanego też Większym. Gdy święto to wypada w niedzielę, to od wieków ogłaszany jest Święty Rok Jakubowy, obdarowywany licznymi odpustami i otwierane są Święte Wrota w katedrze w Santiago de Compostela. Taki rokiem będzie już w 2027.

W Ewangeliach

Święty Jakub Starszy był bratem św. Jana Apostoła, a synem Zebedeusza. Ewangelie synoptyczne wspominają o nim kilkakrotnie. Razem ze świętym Piotrem i świętym Janem towarzyszyli Jezusowi w Kanie Galilejskiej, na Górze Tabor (Mt 17, 1-13; Mk 9, 2-8; Łk 9, 28-36) w Ogrodzie Oliwnym (Mt 26, 36-46; Mk 14, 32-42). Jego brat święty Jan w swej Ewangelii nie wspomina jego imienia, ale swojego również nie podaje czytelnikom. Powołany przez Jezusa, wraz Janem (zaraz po Piotrze i Andrzeju) nad jeziorem Genezaret, gdy w łodzi swego ojca naprawiali sieci (Mt 4, 21; Mk 1, 19-20). Wraz z bratem nazwany Synem Gromu ze względu na gwałtowny charakter. Dzieje Apostolskie mówią o jego śmierci za panowania Heroda Agrypy – w 43 lub 44 roku – został ścięty mieczem (Dz 12, 1-2). Umarł za Chrystusa, jako pierwszy z apostołów. Warto przypomnieć, że Piotr i Paweł zostali straceni w 64 r.

W apokryfach

Trochę więcej informacji o św. Jakubie Starszym znajdujemy w apokryfach. Według starych opowieści (Ewangelia Pseudo-Mateusza) święta Anna miała trzech mężów: Joachima, Salomasa i Kleofasa. Z każdym z nich zrodziła córkę, które otrzymały imię Maria. Maria córka Joachima wyszła za Józefa i porodziła Jezusa. Maria córka Salomasa, a żona Zebedeusza porodziła Jakuba zwanego Starszym i Jana. Maria córka Kleofasa, żona Alfeusza porodziła Judę, Jakuba Młodszego, Józefa. Temat ten wykorzystali malarze baroku i w XVI-XVII w. powstało kilka obrazów zwanych Wielką Rodziną Maryi przedstawiających kilkadziesiąt postaci dorosłych i gromadkę małych chłopców: Jezusa, Jana i ich małych kuzynów [1, 2].

Antependium z fary szydłowieckiej [1]

Płaskorzeźba z XVI w. z kościoła w Boguszycach [2]

Nauczanie

Po śmierci Zbawiciela los wskazał Jakubowi Hiszpanię, jako miejsce ewangelizacji. Przed podróżą poprosił Maryję, aby pobłogosławiła jego pracy. Matka Boża miała mu obiecać swe poparcie, ale poprosiła, aby w miejscu, gdzie ochrzci najwięcej tubylców wystawił kaplicę. Nauczanie na Półwyspie Iberyjskim szło z wielkim trudem. Kiedy ochrzcił wreszcie ośmiu swych uczniów, we śnie ukazała mu się Matka Boża i kolumna, na której Jej figurę znieśli z nieba aniołowie. W ten sposób powstało sanktuarium Del Pilar w Saragossie.

Apostoł i jego dwaj uczniowie powrócili do Jerozolimy. Tutaj Jakub, dzięki wspaniałym mowom, odniósł wielki sukces ewangelizacyjny i wielu Żydów przyjęło chrzest. Spowodowało to reakcję ze strony przeciwników i pod ich naciskiem Herod Agrypa wydał wyrok na Jakuba. Ciało Apostoła jego dwaj uczniowie zabrali i z pomocą aniołów przewieźli statkiem do Hiszpanii. W miejscowości Padron w ołtarzu wbudowany jest kamienny słup nabrzeżny, do którego, jak mówi tradycja, przycumowano statek z ciałem świętego. Po wielu cudownych wydarzeniach, o których opowiadają legendy, miejscowa władczyni Lupara ofiarowała rodzinny grobowiec dla złożenia ciała Jakuba. Archeologia potwierdza podzielony na pół grobowiec z okresu rzymskiego. W jednej jego części jest ciało św. Jakuba, a po jego obu stronach ciała jego uczniów.

Pierwsza droga jakubowa

Ponieważ nastały niespokojne czasy wierni, aby uchronić relikwie, zasypali grobowiec ziemią. W pobliżu niewielkiego wzgórza zamieszkał pustelnik Pelagio. Pewnego dnia zobaczył światło unoszące się nad wzgórzem i we śnie św. Jakub powiedział mu o swoim grobie. Nazwa Santiago de Compostela oznacza: Sant-Jago – Święty Jakub; de Compo-stella – z Pola gwiazd. Razem z miejscowym biskupem Teodomirem (819-842) oczyścili grób i na miejscu grobowca postawili pierwszą niewielką bazylikę (830) ufundowaną przez króla Asturii Alfonsa II (791-842). Król ten ze swym dworem wyruszył z Oviedo do grobu św. Jakuba. Jego droga uznana jest za pierwotną, stąd jej nazwa Camino Primitivo. Liczy 314 km.

W tym okresie miejscowa ludność broniła się przed natarciem muzułmanów z Afryki. Doszło do bitwy pod Clavijo w roku 844. W czasie bitwy wojsk króla Asturii Ramireza I z Maurami ukazał się św. Jakub na białym koniu z mieczem w dłoni nacierający na wojska najeźdźców. Dzięki Jego interwencji wojska chrześcijańskie zwyciężyły. Stąd do podstawowych legend europejskich przeszedł „jeździec na białym koniu przybywający na ratunek” [3].

Polichromia na sklepieniu kościoła w Starej Górze [3]

Święty Jakub uzyskał przydomek Matamoros – Pogromca Maurów, a jego symbolem jest krzyż w kształcie miecza z górnymi ramionami w kształcie kwiatów lilii.

Od czasu bitwy pod Clavijo św. Jakub zostaje patronem rycerstwa XV w. Święty Jakub jest patronem Hiszpanii i Portugalii.

Ruch pątniczy w Europie

Ze względu na trudności z dotarciem do Ziemi Świętej, pielgrzymi udawali się do Rzymu lub Santiago de Compostela. Czwarte miejsce pielgrzymkowe w Europie zajmowało starożytne sanktuarium maryjne we francuskim Rocamadour. Coraz więcej pielgrzymów podążało ku krańcowi Europy do grobu św. Jakuba. W XII i XIII w. narastająca ilość pielgrzymów spowodowała budowanie kościołów, klasztorów i szpitali do opieki nad wędrowcami. Przez Francję prowadziły trzy główne drogi: Via Turonensis (z Tour – 950 km), Via Podiensis (z Le Puy-en-Velay – 730 km) i Via Lemovicensis (z Vezelay – 900 km) oraz czwarta Via Tolosa (z Tuluzy – przez przełęcz Somport). Trzy pierwsze wchodzą do Saint Jean Pied de Port u stóp Pirenejów, skąd jako Droga Franków – Camino Frances – dochodzą do Santiago po 820 kilometrach.

Jakie były powody pielgrzymowania? Pielgrzymowanie odbywało się z powodów religijnych, czyli błagalnych, dziękczynnych i pokutnych. W średniowieczu można było odbyć taką pielgrzymkę np. jako pokutę za morderstwo. Konieczne było udowodnienie odbycia i uzyskanie dokumentu potwierdzającego przybycie do grobu świętego.

Drogi wydłużały się, bo wierni szli z Niemiec, Polski, ze Skandynawii. Szli zwykle drogami kupców, a czasami oznaczali szlaki pielgrzymkowe kopczykami kamieni na rozstajach.

Nasza piosenka „Panie Janie, Panie Janie rano wstań, rano wstań, wszystkie dzwony biją, wszystkie dzwony biją…” – to zmieniona pobudka pielgrzymów francuskich.

Do grobu św. Jakuba pielgrzymowali ludzie wszystkich stanów. Często, jako środek płatniczy nieśli igły zawinięte w gałganek, by wymieniać je na żywność i miejsce do spania. Przez wieki ruch ten wzbogacał całą Europę. Johann Wolfgang Goethe wyraził opinię, że kultura europejska wyrosła na szlakach pielgrzymkowych. Tysiące ludzi przemierzających kontynent przenosiły idee, wzorce architektury, malarstwa i rzeźby. Niosły opowieści, pieśni, legendy.

Wracając zabierali ze sobą muszle przegrzebka, które stały się symbolem pielgrzymów. Natomiast w praktyce służyły, jako trwałe i lekkie naczynia do zbierania żywności podczas pielgrzymiej drogi.

Pielgrzymi z Polski

W XIII i XIV wieku kilkaset osób wędrowało z Polski. Przykładowo, w Warszawie na Ursynowie postawiono kamień upamiętniający rycerza Andrzeja Ciołka, który pielgrzymował do Santiago w 1404 roku. Na pomniku w Santiago de Compostela, przy drodze wchodzącej do miasta są postacie dwóch pielgrzymów Polaków: Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III Sobieskiego oraz św. Jana Pawła II.

W Polsce kult św. Jakuba Starszego rozwija się głównie w XIII-XV w. Obecnie istnieją 202 kaplice, kościoły i parafie pod jego wezwaniem. Dodatkowo 7 kościołów pozostało na terenach wschodnich, 14 zostało rozebranych z różnych powodów oraz 29 zmieniono wezwania najczęściej na maryjne. Większość, ponad 80%, powstała w XIII-XV w., czyli za czasów rycerskich (XIII – 47, XIV – 74, XV – 40).

W wieku XVII i XVIII ilość pielgrzymujących spada ze względu na wojny niszczące Europę, rewolucje i postępującą ateizację społeczeństw. W połowie XX w. tylko kilkaset osób podejmowało trud pielgrzymi do grobu św. Jakuba Starszego. W Santiago de Compostela 9 listopada 1982 r. św. Jan Paweł II wygłosił tzw. Akt Europejski, w którym wezwał narody Europy do skorzystania ze swego wielkiego dziedzictwa i powrotu na stare drogi pielgrzymkowe. Od tego czasu lawinowo narasta ilość wędrujących drogami św. Jakuba. Liczba pielgrzymów zwłaszcza w roku świętym stopniowo wzrasta do ponad 500 000. Czyli w 2027 przekroczy milion! Niestety spada procent idących z pobudek religijnych.

Polskie drogi jakubowe

W Polsce mamy ponad 8000 km dróg jakubowych opisanych w przewodnikach, oznakowanych muszlami i żółtymi strzałkami. Wokół Warszawy Konfraternia św. Jakuba przy Katedrze Polowej opracowała, oznakowała i opisała ponad 2 tys. km dróg jakubowych. Powstały Drogi: Warszawska, Mazowiecka, Prymasowska, Szopenowska, Podlaska, Cudu nad Wisłą, Świętokrzyska i Łowicka.

Mam 30-letnie doświadczenie pielgrzymowania na Camino

W Europie, przebyłem pieszo ponad 14 tysiecy km dróg jakubowych. Co mogę powiedzieć? Z moich doświadczeń Camino realizuje się na kilku poziomach: I – fizyczny to przejście określonej ilości kilometrów; II – gdy zwracamy uwagę na góry, lasy, rzeki i całą przyrodę, może dostrzeżemy jej piękno w swoim ruchu; III – zaczynamy obserwować mosty, kościoły, wioski, klasztory, to co zostawili ludzie; IV – dostrzegamy ludzi: miejscowych i pielgrzymów obok; V – w drodze dołączamy modlitwę, zwłaszcza przy bólu nóg, zmęczeniu – tajemnice bolesne Różańca świętego najbardziej pomagają wytrwać; VI – gdzie można idziemy na Mszę św., tam, gdzie jej nie ma, tęsknimy; VII – wreszcie zaczynamy rozumieć, Kto łączy w nas podziwianie piękna i ból, radość z Eucharystii i zmęczenie.

Jak wygląda dzień pielgrzyma?

Wstaje przed świtem, wychodzi o wschodzie słońca (jest chłodniej). Plecak powinien nie przekraczać 10% wagi osoby. Idzie od 20 do 30 km z odpoczynkiem w południe. Po dojściu do albergue (schroniska) bierze prysznic i pierze to, co miał na sobie – do wieczora wyschnie. Dlatego wystarczy 3 zmiany bielizny. Trochę odpoczywa. Po 17.00, gdy upał się zmniejszy, a cienie wydłużą, zaczyna zwiedzanie, idzie na Mszę św., jeśli jest i zjada obiad. O 22.00 idzie spać, jeśli Hiszpanie nie hałasują. Dobra rada dla planujących Camino to nie czekać na starość, bo sama szybko przyjdzie.

Zawołanie caminowiczów to Ultreja (dalej) i odpowiedź: et Suleja (i wyżej).

Buen camino
Jerzy

Św. Jakub przedstawiany jest często, jako pielgrzym lub nauczający wiary: