Częstochowa

Częstochowa – miasto na prawach powiatu w woj. śląskim, siedziba powiatu częstochowskiego. Leży nad Wartą na skraju Wyżyny (Jury) Częstochowskiej i Wyżyny Wieluńskiej. Według legendy osadę założył Częstoch. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1220 r. i wymieniona została w dokumencie biskupa Iwo Odrowąża. Leżącej obok niej Częstochówce prawa miejskie nadano w latach 1370-77. W latach 1370-93 obie miejscowości należały do Władysława Opolczyka. W XIV w. nastąpił gwałtowny rozwój obu osad. Król Zygmunt I nadał miastom liczne przywileje. W 1587 r. miasta zostały złupione przez wojska Maksymiliana III Habsburga. W latach 1625-30 całą okolicę trapiły pożary. W 1655 r. klasztor oblegli Szwedzi – zdarzenie to odbiło się szerokim echem w całym kraju i odwróciło losy najazdu. Szwedzi odstąpili od oblężenia po dwóch miesiącach, ale oba miasta zostały gruntownie zniszczone. Kolejne zniszczenia nastąpiły w okresie rokoszu Lubomirskiego (1665 r.) oraz konfederacji barskiej (1768 r.). Po drugim zaborze obie miejscowości należały do zaboru pruskiego, po 1807 r. do Księstwa Warszawskiego, zaś po 1812 r. do Królestwa Polskiego pod panowaniem Rosji. Po II wojnie światowej wybudowano liczne zakłady przemysłowe, aby zatrzeć sakralny charakter miejscowości.

Historia klasztoru rozpoczyna się 9 sierpnia 1382 r., czyli od daty sprowadzenia z Węgier paulinów (zakonu nawiązującego do św. Pawła Pustelnika) przez księcia Władysława Opolczyka. Od 31 sierpnia 1384 r. w klasztorze przebywa ofiarowana przez fundatora ikona Matki Bożej Częstochowskiej – ikona typu Hodegetria (Prowadząca, Przewodniczka). W 1388 r. klasztor i miejsce kultu otrzymują nazwę Clarus Mons – Jasna Góra. W 1393 r. z inicjatywy królowej Jadwigi król Jagiełło bierze klasztor pod opiekę królów polskich i nadaje klasztorowi przywilej fundacyjny. W 1425 r. arcybiskup Wojciech Jastrzębiec udziela przywileju odpustu dla przybywających pielgrzymów. W latach 1429-1450 budowana jest gotycka kaplica dla cudownego obrazu. W 1429 r. papież Marcin V na prośbę Jagiełły udziela przywileju odpustu w święta maryjne. 6 kwietnia 1430 r. w czasie napadu husyckiego giną zakonnicy, a obraz zostaje uszkodzony – cięte rysy na obliczu Maryi. Po konserwacji w Krakowie w procesji obraz jest przeniesiony na Jasną Górę. W 1496 r. papież Aleksander VI udziela klasztorowi przywileju „spowiedników apostolskich”. Kazimierz Jagiellończyk wraz z synami uroczyście wstępuje do konfraterni jasnogórskiej.  W 1514 r. Zygmunt Stary dziękuje Maryi za zwycięstwo pod Orszą. W 1616 król Zygmunt III Waza otacza klasztor murami.  W 1621 r. królewicz Władysław Waza dziękuje za zwycięstwo pod Chocimiem, w 1633 r. przybywa, by dziękować po koronacji. W 1650 r. poświęcony został ołtarz główny z hebanu, fundowany przez Jerzego Ossolińskiego. Przez kilka miesięcy w 1655 r. klasztor oblegany jest przez Szwedów. W tym czasie padła większość silniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. Szwedzi rozgrabili lub zniszczyli ponad 30% majątku narodowego. Twierdza jasnogórska była przygotowana do obrony, zgromadzono żywność i broń. Skarby jasnogórskie wywiezione przez zakonników na Śląsk i do Małopolski posłużyły do organizowania zaciężnych oddziałów dywersyjnych. W drugi dzień Bożego Narodzenia Szwedzi zmuszeni zostali do odstąpienia od oblężenia. Zarówno oblężenie jak i jego przerwanie odbiły się szerokim echem w całej Rzeczypospolitej. Uratowanie narodowego sanktuarium przypisano cudownej interwencji Matki Bożej. Obudziło wolę walki we wszystkich grupach społecznych i doprowadziło do ostatecznego wygnania wojsk okupacyjnych. W 1661 r. w Sali Rycerskiej klasztoru Jan Kazimierz przyjmuje hołd kozaków zaporoskich. W 1670 r. król Korybut Wiśniowiecki w kaplicy cudownego obrazu zawiera ślub z arcyksiężniczką Eleonorą. Przed wyprawą wiedeńską Jan III Sobieski modli się na Jasnej Górze i od paulinów otrzymuje szablę hetmana Stanisława Żółkiewskiego, po zwycięstwie składa hołd Matce Bożej. W 1692 r. w kościele wybucha pożar – odbudowa w stylu barokowym trwa do 1730 r. Freski na sklepieniu wykonuje Karol Dankwart. W latach 1702, 1704 i 1705 kolejne oblężenia klasztoru przez Szwedów. 8 września 1717 r. następuje pierwsza koronacja obrazu jasnogórskiego koronami papieskimi (pierwsza na świecie poza Rzymem). W latach 1769-71 konfederaci barscy pod wodzą Kazimierza Pułaskiego bronią Jasnej Góry przed wojskami rosyjskimi. Po zwycięstwie nad Rosjanami, wycofują się z klasztoru, a Kazimierz Pułaski opuszcza kraj. W 1793 r. klasztor zajmują wojska pruskie. W 1806 r. wysłannik gen. Jana Henryka Dąbrowskiego odzyskuje twierdzę. W 1809 r. Jasną Górę oblegają Austriacy, zaś w 1813 r. po klęsce pod Moskwą zatrzymuje się tu oddział księcia Józefa Poniatowskiego. Po jego odejściu wkraczają Rosjanie. Z rozkazu cara Aleksandra I zostają rozebrane mury obronne, ale w 1843 r. poleca je odbudować car Mikołaj I. W czasie niewoli Jasna Góra jednoczy Polaków. 8 września 1882 r. (500-lecie sanktuarium) gromadzi się pół miliona Polaków przybyłych ze wszystkich zaborów.  W 1897 r. wojsko rosyjskie opuszcza klasztor. W 1906 r. kościół uzyskuje godność bazyliki mniejszej. W tym samym roku odbudowano wieżę, a nieco później wokół murów zbudowano stacje drogi krzyżowej, dzieło Piusa Welońskiego. Na uroczystości 26 sierpnia w 1906 r. przybyło 500 tys. wiernych. W 1914 r. do klasztoru wkroczyli żołnierze niemieccy, zaś po roku zastąpili ich żołnierze austriaccy. Od nich w 1918 r. klasztor przejęli Polacy. Po zakończeniu I wojny światowej dziękczynną pielgrzymkę na Jasną Górę odbył gen. Józef Haller, zaś rok później za odzyskaną niepodległość dziękowali Maryi kardynałowie Edmund Dalbor i Aleksander Kakowski, zaś w 1921 roku marszałek Józef Piłsudski z generalicją. W 1924 r. bł. Ksiądz  Stefan Wyszyński w Kaplicy Cudownego Obrazu odprawia mszę prymicyjną. W 1929 r. Jasną Górę odwiedza bp Angelo Roncalli, przyszły papież Jan XXIII. W 1946 r. milion pielgrzymów na czele z kardynałem Augustem Hlondem i episkopatem poświęca się Niepokalanemu Sercu Maryi. 26 sierpnia 1956 r. milion wiernych składa Jasnogórskie Śluby Narodu. 3-4 maja 1966 r. następują główne uroczystości Chrztu Polski i ponowna koronacja obrazu. W czasie I pielgrzymki Jana Pawła II do Polski nawiedza On Jasną Górę w dniach 4-6 czerwca. Nawiedzenia sanktuarium przez Jana Pawła II mają też miejsce w czasie kolejnych pięciu pielgrzymek Papieża do Polski. W 1981 r. Matce Bożej zawierza się związek Solidarność. Dzień przed swą śmiercią Jan Paweł II przekazuje Matce Bożej Jasnogórskiej złote korony. 26 maja 2006 r. sanktuarium nawiedza papież Benedykt XVI, a 26 lipca 2016 r. papież Franciszek.

Jasnogórska Hodegetria – ikona wg legend namalowana przez św. Łukasza na blacie stołu z Nazaretu, przy którym Święta Rodzina spożywała posiłki. Św. Łukaszowi przypisywane jest autorstwo wielu obrazów maryjnych uznawanych za cudotwórcze. Wynikać to może z faktu, że ten Ewangelista wiele pisał o Maryi. Nazwa Hodegetria, co znaczy Prowadząca, Przewodniczka, związana jest z nazwą klasztoru Ton Hodegon w Konstantynopolu, przy którym kształcono przewodników dla osób niewidomych. Ikona Hodegetrii przedstawia Maryję trzymającą na lewym ramieniu Dziecię Jezus. Maryja i Jezus są ustawieni hieratycznie, jednak surowość obu postaci jest nieco złagodzona lekkim skłonieniem głowy Maryi w kierunku Chrystusa. Chrystus w lewej ręce trzyma księgę (czasami zwój – rotulus), prawą unosi do błogosławieństwa grupując palce w układzie 2+3 (2 w symbolice ikon to podwójna natura Chrystusa, 3 to symbol Trójcy Świętej). Twarz Dzieciątka – w górnej części wysokie czoło – to symbol Mądrości Przedwiecznej, dół twarzy ma rysy dziecka. Nimb Jezusa pozbawiony jest krzyża, który zgodnie z tradycja bizantyńską zawsze towarzyszy Zbawicielowi. Twarz Maryi również wyraźnie dzieli się na dwie części, dolna to twarz młodej dziewczyny z wyraźnie podkreśloną długą pełną szyją, górna część z silnie cieniowanymi dolnymi powiekami to mądra twarz dojrzałej kobiety znającej przeznaczenie Syna i Jej współudział w Jego cierpieniu. Wielką rolę spełnia prawa ręka Maryi uzasadniająca nazwę ikony. Wąskie wydłużone palce umieszczone w centrum obrazu wskazują na Chrystusa. Jakby Matka wskazując na Syna, prowadziła do Niego i mówiła nie patrz na mnie – On jest najważniejszy.

Obecne wymiary obrazu wynoszą 121,8 x 81,3 cm. Pierwotne wymiary były prawdopodobnie o 3 cm większe w każdej z krawędzi, grubość deski wynosi od 3,5 do 3,2 cm. Podłożem obrazu są trzy lipowe deski sklejone na styk. Uzyskaną płaszczyznę spojono przy pomocy dwóch listew o szerokości 5 cm przybitych gwoździami na odwrocie w odległości ok. 21 cm od górnej i dolnej krawędzi (w ikonach byłyby one częściowo zagłębione w deskę). Powierzchnię obrazu zagłębiono na ok. 0,5 cm, pozostawiają wystające miejsca na wypukłe nimby. Na drewnie pozostały ślady po gwoździach, które prawdopodobnie przytrzymywały ozdoby zerwane w czasie napadu w 1430 r. Na drewno nakładano płótno, a na nie zaprawę i dopiero malowano sam obraz. Na desce pozostały zadrapania wykonywane w celu zwiększenia przyczepności płótna do drewna. Na odwrocie obrazu znajduje tzw. Mensa Mariana obrazująca dzieje obrazu jasnogórskiego. Rentgenogram przedniej strony obrazu wykazuje obecność trzech płócien o różnym splocie. Płótno o średnim splocie z XIII w., występuje w trzech obszarach i obejmuje prawie całą postać Jezusa wraz księgą i palcami lewej ręki Maryi, w drugim fragmencie obejmuje centralną część postaci Maryi i dłoń Jezusa ułożoną do błogosławieństwa, w trzecim prawą część szaty Maryi. Zachowane fragmenty leżą na trzech deskach. Nie zachowały się wąskie paski leżące po obu stronach spojeń desek. Płótno grube z XIV w. to trzy paski wypełniające niezachowane wąskie fragmenty płótna z XIII wieku – po prawej stronie głowy Maryi, wąski fragment od nogi Jezusa do jego brody, oraz niewielki trójkątny obszar pomiędzy lewym ramieniem Jezusa, Jego nimbem i ramą obrazu. Płótno cienkie z XV w. nałożono na cały pozostały obszar w tym na nimby i ramę.  W czasie napadu w 1430 r. obraz został uszkodzony mechanicznie i rozpadł się na trzy deski. Spoiny łączące deski zostały rozerwane, stąd ubytki pierwotnego płótna w tych miejscach, oraz uzupełnienia późniejszymi tkaninami. W czasie pierwszej renowacji po napadzie, po uzupełnieniu fragmentów płótna oraz ponownym zagruntowaniu (czasami o grubości gruntu do 1 mm), włoski malarz nałożył nową warstwę malarską, przy tym nadając pierwotnej ikonie cechy madonny włoskiej, jaką widzimy dzisiaj. W XV w. na maforion naniesiono złote lilie andegaweńskie. Przez całe wieki obraz zdobiły liczne wota. Najstarsze zerwano w 1430 r. Po renowacji obrazu Władysław Opolczyk ufundował ekspiacyjne wota, wśród nich dwie złote fibule, zaś król Władysław Jagiełło ofiarował srebrne blachy z grawerowanymi scenami z życia Jezusa i Maryi, które umieszczono na nimbach i w tle (po renowacji w 1926 r. przeniesiono je na kasetę chroniącą obraz). Najstarsze sukienki znamy tylko z drzeworytów i opisów. Pierwszą z nich W imię Jezus wykonano z fiołkowego aksamitu i ozdobiono perłami i złotymi łańcuszkami oraz wielką perłą umieszczoną na krzyżyku. Druga – Pelikan zdobiona jest diamentami, ze złotą tabliczką z przedstawieniem pelikana. Trzecia – Duch Święty – zdobiona jest diamentami, rubinami, złotymi łańcuchami oraz tabliczką z Gołębicą Ducha Świętego (Cornelius Galle w XVI w. wykonał miedzioryt obrazu ubranego w tę sukienkę, który stał się wzorem dla tworzenia rosyjskich ikon zwanych „Umiagczenie złych serdec” (Łagodzenie złych serc – zdj. 3). Czwarta, wykonana na uroczystość poświęcenia hebanowego ołtarza głównego w 1650 r. nosiła nazwę Nominis Maria była z aksamitu fiołkowego ozdobionego złotymi łańcuszkami, diamentami, rubinami i perłami. W następnych wiekach Maryi ofiarowano sukienki: Diamentową, Rubinową, Perłową (skradziona w nocy 22/23 października 1909 r. wraz z koronami papieża Klemensa XI – tzw. „zbrodnia Macocha”), Hetmańską ozdobioną odznakami wojskowymi, Bursztynowo-Diamentową zwana też sukienką Zawierzenia (korony do niej pobłogosławił Jana Pawła II na dzień przed swą śmiercią). W skarbcu klasztornym przechowuje się tysiące wotów o znaczeniu patriotycznym zgromadzone na przestrzeni całej historii Jasnej Góry.

Po obrabowaniu klasztoru i uszkodzeniu obrazu w 1430 r. król Władysław Jagiełło otoczył klasztor szczególną opieką, naprawił szkody, a jako wotum ofiarował cztery srebrne tłoczone blachy ze scenami ewangelicznymi wykonane przez złotnika Jana Polaka. Kolejni władcy z rodu Jagiellonów byli hojnymi donatorami Jasnej Góry. Kazimierz Jagiellończyk wraz z synami przystąpił do konfraterni jasnogórskiej, a następnie finansował rozbudowę klasztoru w latach 60-tych XV w. Jan Olbracht ofiarował zdobiony miniaturami mszał wykonany w wawelskiej pracowni kierowanej przez Macieja z Drohiczyna. Dary króla Zygmunta Starego obejmują chorągwie zdobyte na wojnie z wojskami moskiewskimi w 1508 r., krzyż relikwiarzowy (1510), berło z kryształu (po 1510) oraz złotą monstrancję (1542). Zestaw szat liturgicznych ze złotogłowiu (otrzymany w prezencie ślubnym od męża) z wszytymi fragmentami koron ofiarowała królowa Bona. Michał Korybut Wiśniowiecki z okazji ślubu ofiarował komplet naczyń liturgicznych ze złota i koralu. Jego teściowa, cesarzowa Eleonora podarowała monstrancję z kryształową kolumną oraz dwa świeczniki zdobione kamieniami szlachetnymi. Ostania z rodu Anna Jagiellonka ozdobiła obraz wieloma klejnotami i naszyjnikami. Jej małżonek król Stefan Batory ofiarował swój pałasz (XVI w.).

Dynastia Wazów otoczyła obraz szczególną opieką – w ich czasach oficjalnie pełnił funkcję wywodzącą się ze starożytności „Palladium Regalis” (po raz pierwszy tytuł ten był użyty w 1644 r.), wiążącą jego losy z losami państwa i narodu. W połowie XVII w. wizerunek Matki Bożej Częstochowskiej pojawia się na sztandarach wojennych wojska polskiego. Panuje powszechne przekonanie o udziale Maryi w zwycięstwach nad Turkami, Szwedami, Siedmiogrodzianami i Moskalami. Zygmunt III ofiarował wykonany przez siebie złoty krzyż i srebrną monstrancję. Władysław IV za cudowne uzdrowienie ofiarował order złotego runa. Na Jasnej Górze król Jan Kazimierz przyjął hołd kozaków zaporoskich i ofiarowaną mu buławę atamana Tymoteusza Cieciury pozostawił, jako wotum dla Matki Bożej.

Udając się pod Wiedeń król Jan III Sobieski nawiedził Jasną Górę i wówczas paulini ofiarowali mu szablę hetmana Żółkiewskiego, jako zapowiedź zwycięstwa. Król kazał oddzielić złotą rękojeść i pozostawił ją w klasztorze komentując, że potrzebna mu tylko żelazna głownia. Wiele darów pozostawił nawiedzając sanktuarium po zwycięstwie wiedeńskim. Należą do nich zdobyczne, ozdobne wschodnie militaria – strzelby, łuki, tarcze, kołczany, sajdaki oraz buńczuk pełniący rolę sztandaru. Do zdobyczy wiedeńskiej ofiarowanej na Jasną Górę przez króla należą również ozdobne wschodnie tkaniny z opon namiotów np. namiotu należącego do Kara Mustafy, haftowane srebrną i złotą nicią. 

W zbiorach wotów jasnogórskich jest wiele militariów ofiarowanych przez wybitnych dowódców: szabla hetmana Stanisława Żółkiewskiego (XVI/XVII w.), buławy hetmana Stanisława Rewery Potockiego (XVI/XVII w.), hetmana Marcina Kalinowskiego (XVII w.), hetmana Stanisława Jabłonowskiego (ok. 1700 r.) oraz ozdobiona wielkim kryształem górskim buława hetmana Józefa Potockiego (XVII w.), który ufundował jeden z bastionów murów obronnych Jasnej Góry. Po Konfederatach Barskich w Sali Rycerskiej pozostał ryngraf (1768-1770) z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej oraz Krzyż Konfederatów Barskich z orłem i wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej będący własnością Kazimierza Pułaskiego (1771). W skarbcu są wykonane przez Tadeusza Kościuszkę w niewoli carskiej (1794) – pasyjka z kości słoniowej, ołtarzyk i szkatułka.

Ponadto w klasztornych zbiorach wotów są tysiące drobnych przedmiotów takich jak pierścienie, złote łańcuszki, sznury korali i bursztynów i inne ozdoby ofiarowane, jako wota dziękczynne, kule odrzucone przez uzdrowionych, wreszcie przedmioty takie jak różańce z chleba, krzyżyki wykonane przez uwięzionych w łagrach lub obozach śmierci. 

Jerzy

Zdjęcia pochodzą z książki Wojciecha Kurpika: Częstochowska Hodegetria, 2008, s. 18 i 129.